นกฮูกตัวที่หกสิบเก้า

จากบทความของบล็อกทีมงานนกฮูกหญิง (ฝ่ายวิชาการ, การตลาด, ลูกค้าสัมพันธ์)

จากกระแสข่าวลือที่จำแนกงานของทีมงานนกฮูก ว่าจัดในหมวดหมู่ศิลปะประเภทนี้ ทางทีมงานจึงสืบค้นข้อมูลเท่าที่จะทำได้ในเวลาจำกัด ผลที่ได้ก็คือ มีทั้งในความหมายบวก และลบ แต่ทีมงานก็เข้าใจตัวเองดีในการนำเสนอผลงานผ่านสื่อต่างๆ และอยากให้หลายๆ ท่านได้ร่วมแสดงความเห็น เพราะในชีวิตประจำวันเราล้วนต้องเคยพบงานเหล่านี้ไม่มากก็น้อย หากทีมงานสืบหารายละเอียดข้อมูล ในระดับเข้มข้นกว่านี้ จะนำมาเสนอในครั้งต่อไปแต่ยังไงเราก็ยังเชื่อว่า ความหมายของ Kitsch ที่เราได้รับคือความหมายเชิงบวก
ของพลังจงอยู่กับท่าน

****

เมื่อไม่นานมานี้ มีคำจำกัดความ หรือ definition เกี่ยวกับศิลปะอย่างหนึ่งแว่วๆ มาให้เข้าหู
มันคือคำว่า Kitsch น่ะเอง

จะว่าไป คำนี้ก็ใช่ว่าเพิ่งจะเกิด ได้ข่าวว่ามันผุดขึ้นมาเป็นภาษาเยอรมันตั้งแต่เมื่อสมัยศตวรรษที่ 19
ตามความหมายอันสุดแสนจะเบสิกพื้นฐาน มีนักวิชาการ นักทฤษฏีทั้งหลาย ให้คำนิยามเอาไว้หลายหลาก แต่พอสรุปโดยรวมได้ว่า

"...a term ofGerman origin that has been used to categorize artthat is considered an inferior copy of an existing style. The term is also used more loosely in referring to any art that is pretentious to the point of being in bad taste, and also commercially produced items that are considered trite or crass." (wikipedia)

นัยว่า Kitsch คือคำศัพท์ที่ใช้แบ่งหมวดหมู่ศิลปะชั้นต่ำ ประเภทที่ลอกเลียนของเดิมแล้วแต่ยังทำได้ในคุณภาพที่ต่ำเตี้ยเรี่ยดินยิ่งกว่า หรือในบางครั้ง ก็ใช้ในความหมายที่หมายถึงงานที่ พยายามจะแสดงว่าเจ๋ง แต่จริงๆแล้วเห่ย ไร้รสนิยมสิ้นชาติ และยังเหมารวมไปถึงผลงานที่ผลิตขึ้นมาเพื่อผลประโยชน์ทางการค้าแต่เอาเข้าจริงแล้วก็ไม่ได้ดีเด่อย่างว่าเฮ้...นี่ไอ้ศิลปะแนว Kitsch นี่มันแย่ขนาดนั้นเลยเหรอ???ยัง ยังก่อน อย่าเพิ่งด่วนตัดสินใจถ้ายังไม่ได้อ่านให้จบ
ไอ้คำนิยมนิยามทั้งหลายแหล่เหล่านี้ มันก็นานาจิตตัง แล้วแต่คนจะมอง
ไอ้คนที่ชอบก็ว่าดี ไอ้ที่ไม่ชอบก็ว่าไม่ดีทีนี้ ประเด็นมันอยู่ที่ อะไรเรียกว่า เลียนแบบ อะไรเป็นของชั้นต่ำ ชั้นสูง

อะไรที่เสพแล้วดูอาร์ต ดูเก๋ ดูเท่ห์ แล้วอะไรที่เสพมันดูชาวบ๊านน ชาวบ้าน
ดู Kitsch เสียเหลือเกินจากหนังสือของ มุกหอม วงษ์เทศ พรมแดนทดลอง กล่าวเอาไว้ว่า
"Kitsch ไม่ได้เป็นเพียงสิ่งที่แสดงออกมาเป็นรูปธรรมที่จับต้องได้ แต่อาจดำรงอยู่ในทุกๆ สิ่ง" (p.82)
และเนื่องจาก Kitsch โผล่พรวดขึ้นมาราวๆยุคโรแมนติกประมาณปี 80 เป็นยุคที่ศิลปะแสดงออกมาในรูปแบบของการแสดงอารมณ์แบบเว่อร์เวิน (sentimental)ศิลปะแนวนี้เลยถูกมองว่านำเสนออะไรที่เป็นแบบอารมณ์เกินจริงและดัดจริตนิดหน่อย และที่คุณมุกหอมบอกว่ามันดำรงอยู่ในทุกๆสิ่งรอบตัวของเราก็เพราะว่า ไอ้ความเสแสร้งดัดจริตสลิดดกเนี่ย มันเหมาะเหมงที่จะผลิดอกออกผลในประเทศที่ชอบนำเสนอความโอเวอร์ พรีเซนต์อะไรแบบชัดแจ้งแดงแจ๋ แบบกลัวชาวบ้านเค้าไม่รู้ แบบที่เค้าเขียนเอาไว้ว่า

"democratic kitsch, Thai-ness kitsch, nationalistic kitsch, pop/ indy kitsch, celebrity kitsch, etc." (p.83)สิ่งที่แสดงออกมาว่าเป็น Kitsch โดยรู้ตัวและไม่รู้ตัวนั้นมีอยู่ทั่วไป ยกตัวอย่างจากที่ในหนังสือเขียนไว้ ได้หมายรวมไปถึงเรื่องของการโหยหาอดีต (nostalgic) การทำหนังพีเรียดมาปลุกระดมอารมณ์รักชาติ การสร้างภาพลักษณ์ของวัฒนธรรม ของความเป็นชาติ และของสถาบันต่างๆ เพื่อเป็นแหล่งให้เรายึดเหนี่ยว
หรือแม้แต่การนำเสนอภาพความเป็นไทย เสนอเอกลัษณ์ไทยจ๋า เสียจนมีค่าราวกับของที่ระลึกจำหน่ายให้นักท่องเที่ยวแค่นั้น(ถ้าคิดแบบนี้ ไอ้การนำเสนอถนนคนเดินแบบล้านนาจ๋า กะจะให้ขายแต่ผ้าเมือง สินค้าพื้นเมืองแบบพื้นๆ นำเสนอความเป็นเชียงใหม่จากสายตาของนักท่องเที่ยว ประเภทที่คิดว่าจะต้องมีคนนุ่งซิ่นใส่รถถีบกางจ้องตลอดเวลา
แบบนั้นมันก็ Kitsch ดีๆ นี่เองน่ะสิ...)

เอาเป็นว่าเราจะไม่ไปยุ่มย่ามเรื่องการนำเสนอความเป็นไทย หรือประชาธิปไตยแต่เปลือกอะไรนั่น เพราะหนึ่ง เราไม่สันทัด และสอง เรารู้สึกไม่ปลอดภัย (ฮา) ดังนั้น ประเด็นของ Kitsch วันนี้ เราจะมาพูดเรื่องอะไรเบาๆ กันดีกว่าทีนี้ อะไรคือ Kitsch อะไรไม่ใช่ Kitsch ล่ะ?คู่แข่งของ Kitsch (หรือไอ้ที่เค้าเรียกว่าตัวเปรียบเทียบ) ก็คือพวก avant-grade (ชื่อเล่นของ modernism)หรือ postmodernism ที่บางครั้ง ด้วยสายตาชาวบ้านร้านตลาดอย่างเราเนี่ยนะ จะไปแยกแยะออกได้ยังไง

บางครั้ง (ใครก็ไม่รู้) ก็จัดหมวดหมู่เอาง่ายๆว่า อะไรที่เป็นป๊อบ เป็นกระแสหลัก ไอ้พวก mainstream ทั้งหลายแหล่เนี่ย เป็น Kitsch มันซะงั้นล่ะ เพราะทำซ้ำเยอะ ดูไร้ค่าไร้รสนิยม อี๋...แหวะ คนดูคนฟังกันเกลื่อน ถ้าฉันฟังด้วยฉันจะลาว ถ้าฉันดูหนังฮอลลีวูดฉันจะไปพบหน้าเพื่อนฝูงไม่ได้ อะไรประมาณนี้ (นึกไม่ออกเหรอ ลองฟังเพลงโซคูลสิ ไอน้ำก็ได้)

แล้วก็จัดเอาง่ายๆ นี่แหละว่า ไอ้พวก alternative / indy เนี่ย ไม่ใช่ เพราะว่าพวกฉันเป็นแบบ... เก๋ ฉีกแนว ออกมานะยะ ต้องฟังเพลงประหลาด ดูหนังฝรั่งเศส ฟังเพลงค่ายเล็กใต้ดินอะไรจำพวกนี้ทั้งที่จริงแล้ว เราอาจถูกลวง และอี avant-grade อะไรพวกนี้จริงแล้วมันอาจเป็น Kitsch ปลอมตัวมาก็ด้ายยย (โฮะๆๆ)ว่ากันว่า ไอ้พวกที่ออกมาด่ากันปาวๆ ว่านี่มันงานเลียนแบบ รับไม่ได้เหลือเกิน ก็คือพวกชนชั้นสูงในยุโรปที่ดำรงชีวิตด้วยรสนิยมการเสพความบันเทิงชั้นสูง สู้งงง สูง แต่พอมาหลังๆ ก็มีชนชั้นกระฏุมพีที่อยากยกระดับ ยกหางตัวเอง ออกมากระแดะจะมีรสนิยมบรรเจิดกับเค้าบ้าง ก็เลยพยายามสร้างความแตกต่างระหว่างเรื่องของ taste ขึ้นมา จะได้แบ่งแยกระดับกันให้เห็นจะๆ ไปเลย หารู้ไม่ว่าจริงๆแล้ว ไอ้ความบันเทิงหรือศิลปะแบบโลวๆ นี่แหละ ที่เป็นที่นิยมกันนักหนา

อย่ามาปฏิเสธ...ความหมายของผลงานศิลปะชิ้นหนึ่งจะถูกตราหน้าว่าเป็น Kitsch หรือไม่ คงไม่ใช่ แค่ว่ามันไปเลียนแบบมา แล้วมันเลียนแบบแล้วดูไร้ค่า ดังนั้นมันจะถูกเรียกว่า งานชั้นต่ำ ทันทีเลย ก็คงไม่ใช่
และในขณะเดียวกัน กะอีแค่งานประหลาด งานขยัน งานบ้าพลัง จะถูกเยินยอว่าเลิศเลอสูงส่ง เส้นแบ่งมันก็ไม่ได้ชัดเจนขนาดนั้น
งานบางชิ้นแสดงออกถึงอารมณ์ที่ดูเกินจริง (แบบโฆษณาผงซักฟอกที่แม่ซักผ้าขาวแล้วยิ้มหน้าบานมากๆ) แบบนี้เป็น Kitsch มั้ย?

งานบางอันเอางานเก่ามาแปะตัดต่อติดกัน เรียกว่าเป็น nostalgic มั้ย (มันคนละเรื่องกับการโหยหาอดีตแบบหนังสุริโยทัยหรือนเรศวร)แล้วแบบนี้ใช่ Kitsch หรือเปล่า?
งานศิลปะที่ไม่ได้แสร้งว่าจะมีผลกระทบอะไรให้สังคม ไม่ได้มีแนวคิดโก้หรูแอบแฝง ไม่ได้มีคอนเซปอะไรมากมาย มันคืองานชั้นต่ำหรือเปล่า
แล้วถ้าเป็นผลงานช่างที่ใช้ skill สูง แต่ทำเลียนแบบกันมาเรื่อย (ถึงแม้ฝีมือจะเนี้ยบแม้เป็นงานเลียนแบบ) อย่างนี้ใช่ Kitsch หรือไม่ หรือถ้าตามที่เค้าว่ากันมา Kitsch ไม่ใช่ละครน้ำเน่า ไม่ใช่ pop art ไม่ใช่ลิเก หมอลำ ลำตัด
ไม่ใช่คำที่เอาไว้ดูแคลนชนชั้นล่าง แต่มันคือคำที่เค้าเอาไว้ถากชนชั้นกลาง
มันคือความกระแดะที่จะอาร์ต แต่ไปไม่ถึง...(โถๆๆ)

ฉันไม่อาจให้คำตอบได้ ที่พูดมาทั้งหมด หาใช่การให้คำนิยามด้วยตัวฉันเองแม้แต่น้อย ด้วยฉันไร้ซึ่งความรู้และประสบการณ์จะไปตัดสิน
หากเพียงแต่รู้สึก ว่าอะไรที่เรียกว่าโก้เก๋ อะไรที่ดูอาร์ตเสียเหลือเกิน
แท้ที่จริงแล้ว อาจเป็นแค่ Kitsch เพื่อก้าวกระโดดออกไปจากสังคมแบบแมสๆ ก็ได้

ส่วนไอ้งานที่ดูแล้วควอลิตี้ต่ำอย่างข้างบน จะเป็นการ Kitsch แบบจงใจ ...หรือเปล่านะ?
(อ่านบทความของคุณมุกหอมเพิ่มเติมได้ ที่นี่)